Đi làm lần đầu: 5 điều nên hỏi trước khi ký

5 điều nên hỏi khi bắt đầu công việc đầu tiên: hợp đồng, tiền lương và bảo hiểm.

Mình sẽ ký hợp đồng nào? Thử việc bao lâu và nhận bao nhiêu lương?

Hai bên có thể ghi nội dung thử việc trong hợp đồng lao động hoặc ký hợp đồng thử việc riêng. Với cùng một công việc, chỉ được thử việc một lần; hợp đồng lao động dưới 1 tháng không áp dụng thử việc.

Thời gian tối đa tùy công việc

60 ngày

Công việc yêu cầu trình độ chuyên môn, kỹ thuật từ cao đẳng trở lên.

30 ngày

Công việc yêu cầu trình độ trung cấp; công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ.

6 ngày làm việc

Công việc khác.

180 ngày

Riêng người quản lý doanh nghiệp theo luật — không phải mọi vị trí có tên “quản lý”.

Mốc này theo yêu cầu của vị trí, không chỉ theo bằng cấp bạn đang có. 60 ngày cũng không đồng nghĩa với 2 tháng lịch.

Hết kỳ thử việc, công ty phải thông báo kết quả. Trong kỳ thử việc, mỗi bên có thể hủy hợp đồng thử việc hoặc hợp đồng lao động đã ký mà không cần báo trước, không phải bồi thường; tiền lương cho thời gian đã làm vẫn phải được thanh toán.

Lương được báo là gross hay net? Những khoản nào bị trừ?

Gross thường là lương trước khi trừ phần bảo hiểm người lao động phải đóng và thuế thu nhập cá nhân (nếu có). Net thường là số nhận về. Hãy yêu cầu công ty ghi rõ cách tính, phụ cấp, thưởng và ngày trả lương trong thỏa thuận.

Mỗi lần trả lương, công ty phải cung cấp bảng kê: lương, tiền làm thêm giờ/làm ban đêm và các khoản khấu trừ. Lương làm căn cứ đóng bảo hiểm có quy định riêng; đừng mặc định luôn bằng toàn bộ gross hoặc luôn bằng “lương cơ bản”. Với BHXH của người hưởng lương do doanh nghiệp quyết định, căn cứ gồm lương theo công việc/chức danh, phụ cấp và khoản bổ sung được thỏa thuận trả thường xuyên, ổn định mỗi kỳ lương (Điều 31 Luật BHXH 2024).

Không được phạt tiền hoặc cắt lương để thay việc xử lý kỷ luật, ví dụ “đi trễ phạt 100.000 đồng”. Việc tính lương theo thời gian thực tế làm việc là vấn đề khác, cần đối chiếu cách trả lương đã thỏa thuận.

Xem Điều 31 Luật BHXH 2024

Khấu trừ lương để bồi thường thiệt hại tài sản phải đúng căn cứ luật, có giải thích lý do và chịu giới hạn theo Điều 102; công ty không thể tùy ý đặt ra mọi khoản trừ.

BHXH, BHYT và bảo hiểm thất nghiệp bắt đầu từ khi nào?

Với BHXH, cần phân biệt hai trường hợp:

• Hợp đồng thử việc riêng đúng quy định pháp luật lao động: không thuộc diện BHXH bắt buộc.
• Hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng có cả thời gian thử việc: thời gian thử việc vẫn thuộc diện BHXH bắt buộc khi đáp ứng điều kiện luật định.

Không chỉ nhìn tên giấy tờ: nội dung công việc có trả lương và sự quản lý, điều hành cũng là căn cứ xác định quan hệ lao động. Tên “cộng tác viên” không tự động loại trừ nghĩa vụ bảo hiểm.

Với BHYT: khi ký hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng thuộc diện bắt buộc, công ty phải kê khai, đóng từ thời điểm hợp đồng có hiệu lực. Hãy xác nhận thêm ngày thẻ có giá trị sử dụng; ngày bắt đầu đi làm và ngày thẻ hiển thị trên hệ thống không phải lúc nào cũng trùng nhau.

Với BHTN: từ 01/01/2026, Luật Việc làm 2025 mở rộng diện tham gia sang hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng. Hợp đồng thử việc riêng đúng luật không thuộc diện BHTN; lao động không trọn thời gian còn phải đáp ứng điều kiện tiền lương và có các trường hợp loại trừ khác.

Nhờ nhân sự xác nhận riêng tháng bắt đầu tham gia từng loại, mức đóng và căn cứ áp dụng. Với nhiều hợp đồng hoặc làm không trọn thời gian, cần kiểm tra thêm điều kiện thực tế.

Kiểm toán Nhà nước – giới thiệu Luật Việc làm 2025

Kiểm tra quá trình đóng ở đâu? Nếu chưa đúng thì hỏi ai?

Trên ứng dụng VssID, xem quá trình tham gia BHXH, BHYT, BHTN và thông tin thẻ BHYT. Bạn cũng có thể dùng chức năng tra cứu trên Cổng thông tin BHXH Việt Nam.

Đối chiếu mã số BHXH, tên đơn vị, tháng tham gia, mức lương đóng và giá trị sử dụng thẻ với hợp đồng, bảng lương. Nếu chưa khớp, lưu ảnh kết quả và hỏi nhân sự về kỳ đóng, hồ sơ đăng ký hoặc hồ sơ điều chỉnh.

Chưa thấy dữ liệu ngay không đủ để kết luận công ty trốn đóng. Nếu chưa được giải thích hoặc xử lý, liên hệ cơ quan BHXH quản lý đơn vị, kèm hợp đồng và bảng lương để được kiểm tra.

Đã có BHYT sinh viên hoặc hộ gia đình thì khi đi làm cần làm gì?

Báo cho nhân sự mã số BHXH và tình trạng thẻ đang có. Nếu đồng thời thuộc nhiều nhóm BHYT, việc tham gia theo nhóm nào phải theo thứ tự luật định; bạn không tự chọn bỏ BHYT tại công ty chỉ vì đã mua thẻ khác.

Kiểm tra ngày thẻ theo nhóm người lao động có hiệu lực, nơi khám chữa bệnh ban đầu và thời gian tham gia liên tục. Đừng tự dừng thẻ cũ khi chưa xác nhận được việc chuyển nhóm.

Nếu thời gian đã đóng BHYT sinh viên/hộ gia đình còn lại bị trùng, hỏi trường, đơn vị thu hoặc cơ quan BHXH về điều kiện và thủ tục hoàn trả phần tiền bạn đã đóng cho thời gian chưa sử dụng. Khoản hoàn trả phụ thuộc hồ sơ thực tế, không mặc định được hoàn toàn bộ tiền cả năm.